Pierwsze czytanie jest ważną częścią liturgii słowa, ale jego miejsce w przebiegu mszy i znaczenie mogą budzić pytania, zwłaszcza u osób rzadziej uczestniczących w nabożeństwach. W tym artykule wyjaśniam, kiedy przypada, kto je odczytuje i jak łączy się z pozostałymi częściami liturgii. Przyglądam się także temu, dlaczego warto uważnie słuchać czytań i jak pomagają one lepiej zrozumieć przesłanie mszy.
Podczas mszy słucham pierwszego czytania w liturgii słowa, po obrzędach wstępnych i kolekcie, a przed psalmem responsoryjnym. Tekst zwykle pochodzi ze Starego Testamentu, natomiast w okresie wielkanocnym często czyta się Dzieje Apostolskie. W niedziele i uroczystości liturgia obejmuje trzy czytania: pierwsze, drugie i Ewangelię; w dni powszednie najczęściej — dwa: pierwsze czytanie i Ewangelię.
Kolejność czytań pomaga dostrzec, jak biblijne przesłanie prowadzi do Ewangelii. Po pierwszym czytaniu następuje psalm, a następnie drugie czytanie — jeśli przewiduje je liturgia danego dnia — i aklamacja przed Ewangelią. W artykule wyjaśniam, kiedy przypada pierwsze czytanie, skąd pochodzą jego teksty i jaką pełni rolę podczas mszy.
Porównanie zasad doboru i przebiegu pierwszego czytania w liturgii
| Propozycja | Kiedy lub w jakich okolicznościach? | Najważniejsze informacje |
|---|---|---|
| Kiedy przypada pierwsze czytanie podczas mszy? | Po kolekcie, przed psalmem responsoryjnym. | W niedziele i uroczystości liturgia obejmuje zwykle trzy czytania, a w dni powszednie dwa. Po czytaniu lektor mówi „Oto słowo Boże”, a wierni odpowiadają: „Bogu niech będą dzięki”. |
| Jaką rolę pełni pierwsze czytanie w liturgii słowa? | Rozpoczyna liturgię słowa i prowadzi do dalszych jej części. | Najczęściej pochodzi ze Starego Testamentu; w okresie wielkanocnym zwykle czyta się Dzieje Apostolskie. Często tematycznie łączy się z Ewangelią i ukazuje spełnienie zapowiedzi w Chrystusie. |
| Z jakiego źródła pochodzą teksty biblijne w niedziele i uroczystości? | Teksty wyznacza Lekcjonarz mszalny. | Niedzielne czytania obowiązują w trzyletnim cyklu A, B i C. W roku A dominuje Ewangelia Mateusza, w B — Marka, a w C — Łukasza. Pierwsze czytanie ze Starego Testamentu zwykle nawiązuje do Ewangelii. |
| Jak wygląda dobór fragmentu biblijnego w dni powszednie? | Dobór zależy od okresu liturgicznego i dnia cyklu. | Zwykle są dwa czytania: pierwsze z ksiąg biblijnych, a drugie z Ewangelii. Pierwsze czytania w Okresie Zwykłym mają cykl dwuletni: rok I przypada na lata nieparzyste, a rok II na parzyste. |
| Jaki element liturgii następuje po tej lekturze? | Bezpośrednio po pierwszym czytaniu następuje psalm responsoryjny. | Kantor lub schola śpiewa wersety, a wierni powtarzają refren. W niedziele i uroczystości po psalmie jest drugie czytanie, a następnie aklamacja przed Ewangelią; w dni powszednie zwykle od razu następuje aklamacja i Ewangelia. |
| Kto odczytuje pierwsze czytanie podczas mszy? | Podczas Mszy z udziałem wiernych czytanie wykonuje osoba wyznaczona do tej posługi. | Najczęściej jest to lektor — ustanowiony lub przygotowany świecki. Czyta z ambony; ważne są znajomość tekstu, zrozumienie jego sensu oraz wyraźne i spokojne mówienie. |
| Jak lekcjonarz ustala kolejność fragmentów? | Uwzględnia okres liturgiczny, święto i dzień tygodnia. | Zwykła kolejność to pierwsze czytanie, psalm, drugie czytanie — jeśli przewidziano — aklamacja i Ewangelia. Dobór fragmentów tworzy spójną całość i pomaga śledzić rozwój biblijnego przesłania. |
| Jak pierwsze czytanie łączy Stary i Nowy Testament? | Szczególnie w niedziele i uroczystości, gdy pierwsze czytanie nawiązuje do Ewangelii. | Proroctwa, przymierza i wydarzenia Starego Testamentu zapowiadają rzeczywistość spełnioną w Chrystusie. To powiązanie określa się jako typologię; w okresie wielkanocnym Dzieje Apostolskie ukazują życie Kościoła po zmartwychwstaniu. |
Kiedy przypada pierwsze czytanie podczas mszy?
Pierwsze czytanie rozpoczyna liturgię słowa po kolekcie, a przed psalmem responsoryjnym, drugim czytaniem i Ewangelią. Lektor odczytuje je z ambony, po czym mówi: „Oto słowo Boże”, a wierni odpowiadają: „Bogu niech będą dzięki”. W niedziele i uroczystości zwykle słyszymy trzy czytania: ze Starego Testamentu, z listów apostolskich lub Apokalipsy oraz z Ewangelii. W dni powszednie są zazwyczaj dwa — z księgi biblijnej i z Ewangelii — choć w niektóre dni liturgiczne ten układ się zmienia.
Po czytaniu kantor śpiewa wersety psalmu responsoryjnego, a zgromadzenie powtarza refren, dzięki czemu może rozważyć usłyszane słowo. Lekcjonarz dobiera czytania według cykli: niedzielny i świąteczny obejmuje trzy lata (A, B i C), natomiast powszedni — dwuletni cykl pierwszych czytań. W niedziele tekst ze Starego Testamentu zwykle łączy się tematycznie z Ewangelią, co pomaga dostrzec wspólny wątek obu Testamentów. To dla mnie dobry moment, by wejść w treść liturgii, zanim zabrzmi Ewangelia.
Jaką rolę pełni pierwsze czytanie w liturgii słowa?
Pierwsze czytanie rozpoczyna liturgię słowa i wprowadza mnie w dialog z Bogiem, bo podczas Mszy Chrystus przemawia do zgromadzonych przez Pismo Święte. Najczęściej słyszę fragment Starego Testamentu, natomiast w okresie wielkanocnym — zwykle Dzieje Apostolskie. Czasem czyta się także listy apostolskie. Tekst często łączy się z Ewangelią i ukazuje, jak zapowiedzi oraz wydarzenia Starego Przymierza spełniają się w Jezusie. Przykładem jest manna na pustyni przed Ewangelią o rozmnożeniu chleba, uczta paschalna przed opisem ustanowienia Eucharystii czy proroctwo Daniela przed słowami Jezusa o Synu Człowieczym.
W niedziele i uroczystości słuchamy trzech czytań: ze Starego Testamentu, z pism apostolskich oraz Ewangelii, która wieńczy liturgię słowa. W dni powszednie zazwyczaj są dwa: pierwsze czytanie i Ewangelia. Niedzielne teksty powracają w trzyletnim cyklu, dzięki czemu poznaję kolejne biblijne opowieści i nauki. Lektor odczytuje pierwsze czytanie z ambony, a następnie zgromadzenie odpowiada psalmem responsoryjnym, śpiewanym lub recytowanym. Słucham uważnie, bo cisza po czytaniu pomaga mi przemyśleć jego sens. Potem psalm i kolejne czytania prowadzą do Ewangelii, homilii, wyznania wiary oraz modlitwy wiernych.
Oto przykłady treści, które mogą pojawić się w pierwszym czytaniu:
- fragment Starego Testamentu;
- Dzieje Apostolskie, szczególnie w okresie wielkanocnym;
- listy apostolskie.
Z jakiego źródła pochodzą teksty biblijne w niedziele i uroczystości?
Teksty na niedziele i uroczystości pochodzą z Lekcjonarza mszalnego, opracowanego po Soborze Watykańskim II, by przybliżyć wiernym Pismo Święte. Nowy układ ogłoszono 25 maja 1969 roku; przygotowali go specjaliści z różnych krajów, zajmujący się egzegezą, liturgią, katechezą i duszpasterstwem. Dobór czytań uwzględnia rok liturgiczny, jedność obu Testamentów oraz związki proroctw i wydarzeń biblijnych z Ewangelią. Zasadniczo podczas niedzielnej i uroczystej Mszy przewidziano trzy czytania: ze Starego Testamentu, z listów apostolskich lub Apokalipsy oraz z Ewangelii. W ten sposób, jak zauważam, ukazują one drogę od obietnicy do jej wypełnienia w Chrystusie.
Niedzielny cykl czytań trwa trzy lata i oznacza się go literami A, B i C. W roku A dominuje Ewangelia Mateusza, w B — Marka, a w C — Łukasza; fragmenty Jana czyta się szczególnie w Wielkim Poście i okresie wielkanocnym. W niedziele zwykłe Ewangelie i czytania apostolskie układają się na ogół półciągle, czyli kolejno, natomiast tekst ze Starego Testamentu nawiązuje do Ewangelii. Z kolei w Adwencie, Wielkim Poście i okresie wielkanocnym czytania łączą się tematycznie z obchodzonym misterium. Osobne zestawy obejmują uroczystości, święta i wspomnienia świętych, a celebrans może wybierać teksty, zwłaszcza podczas Mszy obrzędowych i sprawowanych w różnych okolicznościach. Lekcjonarz na dni powszednie tworzy odrębny układ: zawiera zwykle dwa czytania, a pierwsze z nich ma cykl dwuletni. Dzięki wspólnemu niedzielnemu cyklowi wierni w całym Kościele słuchają tych samych fragmentów; rok cyklu można sprawdzić w kalendarzu, by przygotować się do Mszy.
Ciekawostka: trzyletni cykl niedzielnych czytań sprawia, że pierwsze czytanie ze Starego Testamentu często zapowiada temat Ewangelii, ukazując, jak biblijne obietnice znajdują wypełnienie w Chrystusie.
Jak wygląda dobór fragmentu biblijnego w dni powszednie?
W dni powszednie dobór pierwszego czytania zależy od okresu liturgicznego, a pełny układ nie powtarza się co tydzień. Zwykle Msza obejmuje dwa czytania: pierwsze ze Starego Testamentu lub listów apostolskich, a w Okresie Wielkanocnym z Dziejów Apostolskich; drugie — zawsze z Ewangelii. W Adwencie, Okresie Narodzenia Pańskiego i Wielkanocy obowiązuje cykl roczny. Adwent dzieli się na dwa etapy: od początku do 16 grudnia czyta się głównie Księgę Izajasza, a od 17 do 24 grudnia — fragmenty o wydarzeniach poprzedzających narodzenie Jezusa. W dniach 17–23 grudnia przed Ewangelią śpiewa się także Wielkie Antyfony „O”. Z kolei w Wielkim Poście czytania podkreślają pokutny i chrzcielny charakter tego okresu, a od poniedziałku czwartego tygodnia szczególne miejsce zajmuje półciągła lektura Ewangelii św. Jana.
W 34 tygodniach Okresu Zwykłego Ewangelie tworzą cykl roczny: w tygodniach 1–9 czyta się św. Marka, w 10–21 — św. Mateusza, a w 22–34 — św. Łukasza. Pierwsze czytania mają cykl dwuletni: rok I przypada na lata nieparzyste, a rok II na parzyste. Kolejne księgi czyta się przez kilka dni lub tygodni, dzięki czemu wierni poznają ich główne przesłanie. Pod koniec roku liturgicznego pojawiają się teksty o czasach ostatecznych, między innymi z Księgi Daniela i Apokalipsy. Przygotowując się do Mszy, warto pamiętać, że dobór czytań nie jest przypadkowy: niekiedy łączy je wspólny temat, a niekiedy pierwsze prowadzi przez kolejne fragmenty jednej księgi. Podrzucam link do posta, w którym była mowa o podobnym zagadnieniu. Zasadniczo nie zastępuje się wyznaczonych tekstów, choć podczas niektórych świąt i wspomnień można wybrać czytania własne lub wspólne. Dzięki temu liturgia stopniowo ukazuje bogactwo Biblii, zamiast ograniczać się do doraźnie dobranych fragmentów.
Ciekawostka: Dwuletni cykl pierwszych czytań w Okresie Zwykłym sprawia, że uczestnicząc w liturgii w kolejne lata, można usłyszeć inne fragmenty Biblii, choć Ewangelia na dany tydzień pozostaje w tym samym rocznym cyklu.
Jaki element liturgii następuje po tej lekturze?
Po pierwszym czytaniu zgromadzeni odpowiadają psalmem responsoryjnym na usłyszane Słowo Boże. Kantor lub schola śpiewa zwykle od 2 do 4 zwrotek, a wierni powtarzają krótki refren. Dzięki temu mogą zatrzymać się nad przesłaniem czytania, zanim liturgia przejdzie dalej.
Psalm responsoryjny pełni kilka ważnych funkcji w liturgii:
- odpowiada na przesłanie pierwszego czytania;
- umożliwia wiernym wspólne uczestnictwo przez powtarzanie refrenu;
- pomaga zgromadzonym zatrzymać się nad usłyszanym Słowem Bożym;
- łączy pierwsze czytanie z dalszą częścią mszy.
W niedziele i uroczystości po psalmie następuje drugie czytanie, a potem śpiew przed Ewangelią, zwykle aklamacja „Alleluja”. W dni powszednie drugiego czytania zazwyczaj nie ma, dlatego po psalmie od razu rozbrzmiewa aklamacja, a następnie Ewangelia. Choć kolejność zależy od dnia liturgicznego, psalm łączy pierwsze czytanie z dalszą częścią mszy.
Kto odczytuje pierwsze czytanie podczas mszy?
Pierwsze czytanie podczas Mszy zwykle odczytuje lektor — przygotowany do posługi świecki. W parafiach, w których posługują lektorzy ustanowieni, warto powierzać im tę funkcję zwłaszcza w niedziele i święta. Czytać może też inny wyznaczony wierny, jeśli przygotował się duchowo i praktycznie: zna tekst, rozumie jego sens oraz mówi głośno, wyraźnie i spokojnie. Gdy jest kilku lektorów, można rozdzielić między nich czytania. Podczas Mszy z udziałem wiernych lektor czyta z ambony, a na zakończenie mówi: „Oto słowo Boże”; zgromadzenie odpowiada aklamacją. Warto pamiętać, że liturgia nie sprowadza się do poprawnego odczytania tekstu — przez Pismo Święte Bóg przemawia do swojego ludu.
Niedzielna i świąteczna Msza ma zazwyczaj trzy czytania: ze Starego Testamentu, z listów apostolskich lub Apokalipsy oraz z Ewangelii. W dni powszednie zwykle są dwa, a pierwsze pochodzi ze Starego Testamentu albo z pism apostolskich. Czytania niedzielne układają się w trzyletni cykl A, B i C, natomiast pierwsze czytanie w dni powszednie — w cykl dwuletni. W okresie wielkanocnym pierwsze czytanie pochodzi z Dziejów Apostolskich. Nie należy go mylić z Ewangelią, która stanowi szczyt liturgii słowa: zazwyczaj odczytuje ją diakon, a gdy go nie ma — kapłan. Po pierwszym czytaniu lektor ustępuje miejsca psalmowi responsoryjnemu, który zwykle śpiewa kantor lub psałterzysta, a wierni powtarzają refren. W ten sposób słowo staje się wspólną modlitwą, a liturgia prowadzi od słuchania do odpowiedzi.
Wskazówka: przed rozpoczęciem czytania warto zrobić krótką pauzę i poczekać, aż zgromadzenie ucichnie — dzięki temu łatwiej skupić uwagę wiernych na usłyszanym słowie.
Jak lekcjonarz ustala kolejność fragmentów?
Lekcjonarz dobiera czytania do okresu liturgicznego, święta i dnia tygodnia, tworząc z nich spójną całość. Po pierwszym czytaniu zwykle następuje psalm responsoryjny, drugie czytanie — jeśli przewiduje je dany dzień — aklamacja i Ewangelia. W niedziele i uroczystości najczęściej słyszymy trzy czytania, a w dni powszednie dwa: pierwsze i Ewangelię. Niedzielne Ewangelie tworzą cykl trzyletni: rok A opiera się głównie na Mateuszu, B — na Marku, a C — na Łukaszu; teksty Jana pojawiają się w wybrane święta i okresy. W Wielkim Poście szczególną kolejność widać w Niedzielę Palmową: Iz 50,4–7 i psalm 22 zapowiadają cierpienie, Flp 2,6–11 mówi o uniżeniu i wywyższeniu Chrystusa, a opis Męki pochodzi z Mt 26,14–27,66 (rok A), Mk 14,1–15,47 (rok B) lub Łk 22,14–23,56 (rok C). Można też odczytać krótsze wersje Ewangelii: Mt 27,11–54, Mk 15,1–39 lub Łk 23,1–49.
Dobór fragmentu wpływa na liturgiczne akcenty: Mateusz opowiada o trzydziestu srebrnikach, Marek wspomina uciekającego młodzieńca, a Łukasz przytacza słowa dobrego łotra: „Dziś ze Mną będziesz w raju”. Ponadto psalm odpowiada na pierwsze czytanie, a śpiew przed Ewangelią przygotowuje do jej słuchania. Podczas opisu śmierci Jezusa wierni klękają i przez chwilę milczą. Lektor, który czyta teksty spoza Ewangelii, powinien wcześniej je poznać, podzielić na sensowne części i przećwiczyć głośne czytanie. Dzięki takiemu układowi lekcjonarz pomaga śledzić rozwój opowieści, rozumieć jej przesłanie i uważniej przeżywać liturgię słowa.
Jak pierwsze czytanie łączy Stary i Nowy Testament?
Pierwsze czytanie ukazuje jeden plan zbawienia, którego centrum stanowi Chrystus: Stary i Nowy Testament nie opowiadają odrębnych historii. W niedziele i uroczystości czytanie zwykle pochodzi ze Starego Testamentu i nawiązuje do Ewangelii — proroctwa, przymierza oraz dzieje Izraela zapowiadają to, co wypełnia Jezus. W Wielki Czwartek opowieść o baranku paschalnym z Księgi Wyjścia pomaga zrozumieć Ostatnią Wieczerzę i Eucharystię, a w Wielki Piątek proroctwo o cierpiącym Słudze z Księgi Izajasza rzuca światło na mękę Jezusa. Tę zależność nazywamy typologią: wydarzenia Starego Testamentu zapowiadają rzeczywistość spełnioną w Chrystusie i obecną w życiu Kościoła.
W niedzielę trzy czytania prowadzą od Starego Testamentu, przez tekst apostolski, do Ewangelii — szczytu liturgii słowa. Obowiązuje cykl trzyletni A, B i C, natomiast czytania w dni powszednie mają osobny, dwuletni cykl pierwszych czytań. W okresie wielkanocnym Dzieje Apostolskie zastępują czytanie ze Starego Testamentu, ukazując wspólnotę Kościoła żyjącą mocą zmartwychwstania. Podczas Wigilii Paschalnej siedem czytań ze Starego Testamentu przypomina wielkie dzieła Boga, a dwa nowotestamentowe głoszą zmartwychwstanie i wyjaśniają znaczenie chrztu. Dzięki tym tekstom dostrzegam, jak obietnice i symbole — od stworzenia, przez wyjście z Egiptu, po proroctwa — spełniają się w Jezusie, a liturgia uobecnia tę historię.
Na liście znajdują się najważniejsze informacje o układzie czytań liturgicznych:
- Niedzielne czytania obejmują cykl trzyletni A, B i C.
- W dni powszednie obowiązuje osobny, dwuletni cykl pierwszych czytań.
- W okresie wielkanocnym czytanie ze Starego Testamentu zastępują Dzieje Apostolskie.
- Wigilia Paschalna obejmuje siedem czytań ze Starego Testamentu i dwa nowotestamentowe.
