Losy apostołów po zmartwychwstaniu Jezusa od wieków budzą pytania, a opowieści o ich śmierci łączą przekazy biblijne ze świadectwami wczesnochrześcijańskiej tradycji. W artykule przyglądam się temu, co można ustalić na podstawie Pisma Świętego, a co znamy z późniejszych źródeł. Sprawdzam, gdzie przekazy są zgodne, a gdzie pozostawiają miejsce na wątpliwości.
Jakub Starszy, zwany też Większym, był synem Zebedeusza i bratem Jana. Zanim dołączył do apostołów, łowił z rodziną ryby nad Jeziorem Galilejskim. Jezus nazwał braci „synami gromu”. Jakub należał do najbliższych uczniów: wraz z Piotrem i Janem był między innymi świadkiem Przemienienia Pańskiego. Po zmartwychwstaniu Jezusa pozostał w Jerozolimie, gdzie młoda wspólnota chrześcijańska spotykała się z coraz większym sprzeciwem.
Dzieje Apostolskie (12, 1–2) podają, że król Herod Agryppa I prześladował członków Kościoła i „ściął mieczem Jakuba, brata Jana”. Egzekucję datuje się zwykle na około 44 rok n.e., pod koniec panowania Heroda nad Judeą (41–44). To jedyna opisana wprost w Nowym Testamencie egzekucja jednego z Dwunastu. Autor nie wskazuje jednak miejsca ani dokładnych okoliczności śmierci, dlatego warto odróżniać tę relację od późniejszych opowieści o podróżach i męczeństwie Jakuba.
Odwaga apostoła, która poruszyła nawet jego kata
Dzieje podają, że Herod uwięził także Piotra, widząc przychylność części żydowskich przywódców wobec prześladowań. Piotr cudownie uciekł z więzienia; jego historia następuje bezpośrednio po wzmiance o śmierci Jakuba. Jeden apostoł zginął, drugi odzyskał wolność, a obaj dawali świadectwo wiary w czasie zagrożenia. Jakub pozostaje jedynym z Dwunastu, którego egzekucję opisują Dzieje Apostolskie.
Późniejszy przekaz, przypisywany Euzebiuszowi z Cezarei, głosi, że kata Jakuba poruszyła odwaga apostoła i że sam wyznał wiarę w Chrystusa, po czym poniósł śmierć. Biblia nie wspomina o tym wydarzeniu. Z kolei średniowieczna legenda łączy Jakuba z misją w Hiszpanii i przeniesieniem jego szczątków do Santiago de Compostela. Dlatego apostoł został patronem pielgrzymów, a jego wspomnienie przypada 25 lipca. Te opowieści warto oddzielać od krótkiej relacji Dziejów Apostolskich.
Piotr i Andrzej: tradycje o śmierci braci na krzyżu
Piotr i Andrzej, bracia i rybacy znad Jeziora Genezaret, należeli do pierwszych uczniów Jezusa. Tradycja chrześcijańska łączy ich z męczeńską śmiercią na krzyżu, choć Nowy Testament jej nie opisuje. Najstarsze przekazy lokują śmierć Piotra w Rzymie za Nerona, około 64–67 roku. Andrzej, według tradycji, zginął w Patras, w greckiej Achai, po misjach w Scytii, Tracji i Azji Mniejszej.
Przekaz głosi, że Piotr, wcześniej znany jako Szymon, poprosił o ukrzyżowanie głową w dół, bo nie czuł się godny umrzeć tak jak Jezus. Andrzeja zaś ukrzyżowano na krzyżu w kształcie litery X, zwanym dziś krzyżem świętego Andrzeja. Apokryfy z II–IV wieku opisują, że przyjął wyrok z radością, a przywiązanie do krzyża zamiast przybicia miało wydłużyć jego cierpienie do trzech dni. Według tych relacji przez cały czas przemawiał do tłumu i umacniał wierzących.
Najważniejsze informacje o tradycyjnych przekazach dotyczących braci to:
- Piotr miał zginąć w Rzymie za panowania Nerona, około 64–67 roku.
- Andrzej miał ponieść śmierć w Patras, na krzyżu w kształcie litery X.
- Według przekazu Piotr poprosił o ukrzyżowanie głową w dół.
- Nowy Testament nie opisuje śmierci żadnego z braci na krzyżu.
Bracia, których pamięć wciąż łączy chrześcijan Wschodu i Zachodu
Szczegóły opowieści o śmierci braci różnią się, lecz oba przekazy ukazują ich jako głosicieli Ewangelii, którzy zginęli za wiarę. Piotr działał w Jerozolimie, Antiochii i Koryncie, a następnie dotarł do Rzymu, gdzie miał zginąć podczas prześladowań za Nerona. Andrzej, według dawnych autorów, wędrował nad Dunaj i Don, do Pontu, Kapadocji oraz Bitynii, a jego misja zakończyła się w Patras. Wierni czcili Piotra przy jego watykańskim grobie, natomiast szczątki Andrzeja przeniesiono w 357 roku do Konstantynopola.
Warto oddzielić potwierdzone dane od pobożnej tradycji: Nowy Testament nie opisuje ukrzyżowania żadnego z braci, a szczegółowe sceny pochodzą głównie z późniejszych tekstów. Mimo to ich kult przez wieki łączył chrześcijan Wschodu i Zachodu. W 2019 roku papież Franciszek przekazał patriarsze Konstantynopola dziewięć fragmentów kości przypisywanych Piotrowi. Fragmenty odnaleziono w 1952 roku w niszy pod bazyliką św. Piotra; przekazanie ich przypomniało o trwałym znaczeniu obu apostołów w chrześcijańskiej tradycji.
Jan Apostoł — jedyny, który według tradycji zmarł śmiercią naturalną
Tradycja chrześcijańska uznaje Jana Apostoła za jedynego z Dwunastu, który zmarł śmiercią naturalną. Syn Zebedeusza, brat Jakuba Większego i galilejski rybak, występuje w Ewangeliach jako „umiłowany uczeń” Jezusa. Przypisuje mu się autorstwo czwartej Ewangelii, trzech listów i Apokalipsy, choć o jego późniejszym życiu wiemy głównie z wczesnochrześcijańskich przekazów, a nie z Nowego Testamentu.
Według tradycji Jan, zgodnie z poleceniem Jezusa z krzyża, opiekował się Maryją i przez pewien czas pozostał w Ziemi Świętej. Podczas powstania żydowskiego miał schronić się w Pelli za Jordanem, a po wojnie, około 70 roku, przenieść się do Efezu w Azji Mniejszej. Później cesarz Domicjan zesłał go na Patmos, gdzie — jak głosi przekaz — otrzymał wizje opisane w Apokalipsie. Po śmierci cesarza Jan miał wrócić do Efezu i dożyć niemal stu lat. Więcej znajdziesz w tym miejscu.
Po wygnaniu i prześladowaniach odszedł spokojnie jako sędziwy nauczyciel
Jan miał umrzeć pod koniec I wieku lub około 100 roku, za panowania Trajana. O jego długim życiu pisali Ireneusz z Lyonu i Polikrates z Efezu, odwołujący się do tradycji uczniów Jana. Według innej hipotezy Apostoł zginął wcześniej podczas prześladowań za Heroda Agryppy I, lecz badacze uznają ją za słabo potwierdzoną. Dlatego przekaz o jego naturalnej śmierci pozostaje mniej pewny niż relacja o męczeństwie Jakuba z Dziejów Apostolskich.
Porusza mnie kontrast między burzliwymi losami pozostałych apostołów a długim życiem Jana. Tradycja przedstawia go jako świadka początków chrześcijaństwa i nauczyciela, który pod koniec życia zachęcał wspólnotę do wzajemnej miłości. Po latach podróży, wygnania i prześladowań miał umrzeć w Efezie jako sędziwy człowiek, otoczony pamięcią pierwszych chrześcijan.
Warto pamiętać, że określenie Jana jako jedynego apostoła, który zmarł śmiercią naturalną, pochodzi z tradycji wczesnochrześcijańskiej — Nowy Testament nie opisuje jego śmierci.
Co wiemy o śmierci apostołów? Biblijne relacje a późniejsze przekazy
O śmierci apostołów wiemy mniej, niż sugerują barwne opowieści o ich ostatnich chwilach. Nowy Testament opisuje męczeństwo tylko Jakuba, syna Zebedeusza i brata Jana: według Dziejów Apostolskich Herod Agryppa kazał ściąć go mieczem, około 44 roku. O losach pozostałych uczniów mówią głównie wczesnochrześcijańscy autorzy, apokryfy i lokalne tradycje, spisywane niekiedy wiele pokoleń później. Dlatego warto odróżniać świadectwo biblijne od późniejszych przekazów istotnych dla historii kultu, lecz mniej pewnych.
Mateusz podaje, że po zdradzie Jezusa Judasz Iskariota zwrócił srebrniki i się powiesił. Dzieje Apostolskie opisują jego koniec inaczej: wspominają o upadku na pole i obrażeniach ciała. Po śmierci Judasza uczniowie wybrali Macieja na miejsce w gronie Dwunastu, ale jego dalsze losy pozostają niejasne. Tradycja mówi o ukamienowaniu go w Jerozolimie, niekiedy także o dobiciu toporem lub halabardą. Klemens Aleksandryjski, piszący na przełomie II i III wieku, miał jednak uważać, że Maciej zmarł śmiercią naturalną około 50 roku.
Nowy Testament wiele mówi o życiu Piotra, lecz nie opisuje jego śmierci. A skoro o tym mówimy to poznaj debatę o karze śmierci w Polsce i chrześcijaństwie. Wczesnochrześcijańska tradycja umieszcza ją w Rzymie, za Nerona, najczęściej w latach 64–67. Według znanej opowieści Piotra ukrzyżowano głową w dół, ponieważ nie uważał się za godnego umrzeć jak Jezus. Jana tradycja wiąże z Efezem i wyspą Patmos; miał dożyć sędziwego wieku i umrzeć śmiercią naturalną pod koniec I wieku. Historycy uznają ten przekaz za prawdopodobny, choć słabo dokumentują szczegóły jego późniejszego życia. Dlatego oddzielam w tych opowieściach świadectwa od pięknych, lecz niepewnych szczegółów.
Krzyże, włócznie i legendy: jak wyobrażano sobie ostatnie chwile uczniów Jezusa
Według przekazów Andrzej zginął w Patras w Achai na krzyżu w kształcie litery X. Jego śmierć szczegółowo opisują apokryficzne „Dzieje Andrzeja” z II–III wieku oraz późniejsza „Męka świętego Andrzeja”. Niektóre wersje mówią, że apostoł przez trzy dni nauczał, przywiązany do krzyża. Tomasz miał zginąć na wschodzie, w Indiach, około 72 roku, przebity włócznią lub dzidą. Filipowi przypisuje się działalność we Frygii i śmierć w Hierapolis, choć przekazy różnią się co do tego, czy go ukrzyżowano, czy ukamienowano. Bartłomiej miał zginąć w Armenii: żywcem obdarto go ze skóry, a następnie ścięto. Dlatego sztuka przedstawia go niekiedy ze skórą przewieszoną przez ramię.
Józef Flawiusz podaje, że Jakub Młodszy, związany z Jerozolimą, zginął około 62 roku. Późniejsza relacja Hegezypa opisuje, jak zrzucono go ze świątyni, ukamienowano, a na końcu folusznik zadał mu cios. Mateuszowi przypisuje się misję w Etiopii, Persji lub Syrii, lecz jego śmierć pozostaje zagadką. Tradycja łączy Judę Tadeusza i Szymona Gorliwego z misją w Mezopotamii i Persji oraz wspólnym męczeństwem; inne wersje mówią, że Szymon zginął w Jerozolimie, a Judę zabito pałkami lub mieczem. Różne są też przekazy o relikwiach: szczątki Bartłomieja czczono między innymi w Benewencie i Rzymie, a relikwie Macieja wiązano z Rzymem, Trewirem i Padwą.
Przekazy te łączą pamięć o pierwszych wspólnotach, lokalne tradycje i legendy rozwijane przez stulecia. Najpewniejszą podstawę stanowi biblijna wzmianka o Jakubie Starszym. Wczesna tradycja potwierdza męczeństwo Piotra, ale szczegóły jego śmierci pochodzą z późniejszych źródeł. W przypadku pozostałych apostołów pewność jest jeszcze mniejsza: opowieści o krzyżach, włóczniach, kamieniach czy piłach pokazują, jak chrześcijanie wyobrażali sobie ich świadectwo, lecz nie zawsze pozwalają ustalić fakty. Warto więc czytać je z ciekawością, a zarazem pamiętać, że historia i tradycja nie zawsze mówią tym samym głosem.
