Ilu było ewangelistów i kim byli autorzy czterech Ewangelii? W tym artykule przyjrzymy się Mateuszowi, Markowi, Łukaszowi i Janowi oraz temu, co o ich dziełach mówi tradycja chrześcijańska. Wyjaśnimy także znaczenie symboli przypisywanych poszczególnym ewangelistom i pokażemy, skąd wzięły się ich charakterystyczne przedstawienia.
- Nowy Testament zawiera cztery kanoniczne Ewangelie.
- Tradycja przypisuje je Mateuszowi, Markowi, Łukaszowi i Janowi.
- Ich symbole to kolejno: człowiek lub anioł, lew, wół i orzeł.
- Znaki nawiązują do treści Ewangelii oraz wizji Ezechiela i Apokalipsy.
- Tradycyjne autorstwo różni się od części współczesnych ustaleń badawczych.
- Symbole od wieków pomagają rozpoznawać ewangelistów w sztuce sakralnej.
W Nowym Testamencie znajdują się cztery Ewangelie, przypisywane Mateuszowi, Markowi, Łukaszowi i Janowi. Każdy z tych autorów przedstawił życie i nauczanie Jezusa z innej perspektywy, dlatego ich relacje wzajemnie się uzupełniają. Poznanie ich przekazów pomaga zrozumieć, skąd pochodzą przypisane im symbole i dlaczego od wieków pojawiają się w sztuce sakralnej.
Tradycja chrześcijańska łączy Mateusza z człowiekiem lub aniołem, Marka z lwem, Łukasza z wołem, a Jana z orłem. Symbole te nawiązują do motywów poszczególnych Ewangelii. W artykule przedstawiam czterech ewangelistów, różnice między ich przekazami oraz znaczenie ich znaków — od skrzydlatego człowieka po orła szybującego wysoko nad ziemią.
Porównanie ewangelistów, ich symboli i znaczeń
| Ewangelista | Symbol | Nawiązanie do Ewangelii | Główne znaczenie |
|---|---|---|---|
| Mateusz | Skrzydlaty człowiek lub anioł | Rodowód Jezusa i Jego ludzkie pochodzenie | Wcielenie, ludzka natura Chrystusa, poznanie i inteligencja |
| Marek | Lew | Głos Jana Chrzciciela wołającego na pustyni i dynamiczny początek Ewangelii | Odwaga, królewskość, siła i zmartwychwstanie |
| Łukasz | Wół lub cielę | Ofiara składana przez Zachariasza w świątyni | Kapłaństwo, służba, poświęcenie i ofiara |
| Jan | Orzeł | Wzniosły początek Ewangelii: „Na początku było Słowo” | Boskość Chrystusa, teologiczna głębia i wznoszenie wzroku ku temu, co boskie |
Czterej ewangeliści: Mateusz, Marek, Łukasz i Jan
Tradycja chrześcijańska przypisuje Mateuszowi, Markowi, Łukaszowi i Janowi autorstwo czterech kanonicznych Ewangelii. Mateusz i Jan należeli do apostołów, natomiast Marek i Łukasz byli związani z ich gronem. Każdy z nich opisał życie, nauczanie, śmierć i zmartwychwstanie Jezusa z innej perspektywy; „Ewangelia” znaczy „dobra nowina”. Według często przyjmowanego datowania Marek napisał swoją księgę około 70 r. n.e., Mateusz i Łukasz — w latach 80., a Jan — w latach 90., czyli mniej więcej 40–60 lat po śmierci Jezusa, zwykle datowanej na około 30 r. n.e. Część współczesnych badaczy uważa jednak, że autorzy pozostali anonimowi, a Mateusz i Łukasz korzystali z Ewangelii Marka.
Według tradycji Mateusz, były celnik z Kafarnaum, ukazał Jezusa jako obiecanego Mesjasza i rozpoczął Ewangelię od rodowodu; jego symbolem jest więc człowiek lub anioł. Marek, uznawany za ucznia i tłumacza Piotra, miał spisać swoją dynamiczną opowieść w Rzymie. Kojarzy się ona z lwem — znakiem królewskości i mocy. Łukasz, lekarz z Antiochii i towarzysz Pawła, napisał również Dzieje Apostolskie; jego symbolem jest wół lub cielę, nawiązujące do ofiary, służby i kapłaństwa. Jan, rybak i według tradycji umiłowany uczeń Jezusa, jest łączony z orłem. Jego wysoki lot obrazuje wzniosły, teologiczny początek Ewangelii: „Na początku było Słowo”. Cztery symbole pochodzą z wizji Ezechiela i Apokalipsy. Od stuleci pomagają rozpoznawać ewangelistów w sztuce, gdzie przedstawia się ich przy pulpitach lub zastępuje ich znakami.
Mateusz i symbol skrzydlatego człowieka lub anioła
Mateusza rozpoznajemy po skrzydlatym człowieku lub aniele. Symbol nawiązuje do początku jego Ewangelii: genealogia Jezusa ukazuje Jego ludzkie pochodzenie, a zarazem przypomina o Wcieleniu. Interpretację tę sformułował w IV wieku św. Hieronim, a później potwierdził ją św. Grzegorz Wielki.
Cztery symbole ewangelistów wywodzą się z wizji Ezechiela; podobne istoty opisuje też Apokalipsa św. Skoro już dotykamy tego tematu to poznaj znaczenie symboli ewangelistów. Jana w rozdziale 4. U Ezechiela każda ma cztery twarze i cztery skrzydła, natomiast w Apokalipsie pojawiają się lew, cielec, istota o ludzkiej twarzy i orzeł w locie — każde z sześcioma skrzydłami. W sztuce skrzydlaty człowiek towarzyszy Mateuszowi albo występuje samodzielnie, dlatego warto zwrócić uwagę na jego skrzydła, twarz i księgę. Obraz podkreśla ludzką naturę Chrystusa oraz przywołuje poznanie, duszę, inteligencję i wolę.
Na liście znajdują się elementy, na które warto zwrócić uwagę w przedstawieniach symbolu Mateusza:
- skrzydła
- twarz
- księga
Marek i symbol lwa

Symbol Marka, lwa, oznacza odwagę, królewskość i siłę. Nawiązuje do początku jego Ewangelii: Jan Chrzciciel głosi na pustyni, a Marek od razu ukazuje Jezusa jako Mesjasza. Lew przypomina także „Lwa z pokolenia Dawida” i zmartwychwstanie. Marek, w przeciwieństwie do apostołów Mateusza i Jana, był uczniem apostołów. Według tradycji spisał Ewangelię w Rzymie u boku św. Piotra.
Lew to jeden z czterech symboli ewangelistów, wywodzących się z wizji proroka Ezechiela i Apokalipsy św. Jana (rozdział 4). Pozostałe to człowiek lub anioł Mateusza, wół Łukasza i orzeł Jana. Św. Hieronim powiązał te postacie z ewangelistami w IV wieku, a później potwierdził to św. Grzegorz Wielki. W sztuce lew pomaga rozpoznać Marka: pojawia się obok niego lub go zastępuje, podkreślając dynamiczny sposób, w jaki ewangelista ukazuje Chrystusa.
Łukasz i symbol wołu
Symbolem Łukasza jest wół, niekiedy przedstawiany jako cielę. Ewangelia rozpoczyna się sceną w świątyni: kapłan Zachariasz składa ofiarę, a anioł Gabriel zapowiada narodziny Jana Chrzciciela. Ponieważ wół był zwierzęciem ofiarnym, symbolizuje kapłaństwo, służbę i poświęcenie, a w tradycyjnej interpretacji także Jezusa jako ofiarę za ludzkość. Paweł nazywał Łukasza lekarzem; według tradycji poznał go w Antiochii około 40 roku. Łukasz nie należał do grona dwunastu apostołów, a swoją relację — jak głosi tradycja — oparł na przekazach innych, w tym apostołów. Przypisuje mu się autorstwo trzeciej Ewangelii i Dziejów Apostolskich.
Wół jest jednym z czterech symboli ewangelistów, obok człowieka, lwa i orła. Motyw ten wywodzi się z wizji Ezechiela (Ez 1) oraz Apokalipsy (Ap 4, 6–8). U Ezechiela istoty mają po cztery twarze i skrzydła, a ich stopy przypominają stopy cielca; w Apokalipsie każda ma sześć skrzydeł. Święty Hieronim powiązał te postacie z ewangelistami, a św. Grzegorz Wielki utrwalił przypisanie wołu Łukaszowi ze względu na początek jego Ewangelii. W sztuce symbol może zastępować autora: na miniaturze z około 800 roku Łukasz pisze księgę, a nad nim widnieje wół. Jako znak wytrwałości i siły przypomina, że służba i poświęcenie wymagają cierpliwości oraz wiary.
Ciekawostka: wół nie zawsze wyglądał jak dorosłe zwierzę — w dawnych przedstawieniach symbol Łukasza często ukazywano jako cielę, nawiązując do ofiar składanych w świątyni opisanej na początku jego Ewangelii.
Jan i wizerunek orła
Janowi towarzyszy orzeł, ponieważ jego Ewangelia wykracza poza opis codziennych wydarzeń i kieruje uwagę ku boskości Chrystusa. Jej początek — „Na początku było Słowo” — obejmuje całą historię, a nie tylko pojedyncze sceny. Wysoki lot i przenikliwy wzrok orła symbolizują teologiczną głębię Jana, który ukazuje Jezusa jako człowieka i Słowo istniejące u początku wszystkiego.

Symbol orła wywodzi się z tradycji czterech ewangelistów, nawiązującej do wizji Ezechiela: czterech istot o twarzach człowieka, lwa, wołu i orła. Motyw powraca w 4. rozdziale Apokalipsy św. Jana. W IV wieku św. Hieronim powiązał te istoty z autorami Ewangelii, a później potwierdził to św. Grzegorz Wielki. Dlatego w sztuce orzeł pozwala rozpoznać Jana: pojawia się obok niego lub go zastępuje. Ten znak zwięźle wyraża przesłanie jego Ewangelii — wzniesienie wzroku ku temu, co boskie.

Oto najważniejsze znaczenia symbolu orła w odniesieniu do Jana:
- oznacza boskość Chrystusa;
- symbolizuje teologiczną głębię Ewangelii Jana;
- przypomina o wznoszeniu wzroku ku temu, co boskie;
- pozwala rozpoznać Jana w sztuce chrześcijańskiej.
Biblijne źródła symboli ewangelistów
Symbole czterech ewangelistów wywodzą się z wizji Ezechiela i Apokalipsy św. Jana. Ezechiel opisuje istoty o twarzach człowieka, lwa, wołu i orła (Ez 1,5–10), a podobne postacie pojawiają się przy tronie Boga w Apokalipsie (Ap 4,6–8). Chrześcijańska tradycja przypisała je ewangelistom: człowiek lub uskrzydlona postać symbolizuje Mateusza, lew — Marka, wół — Łukasza, a orzeł — Jana. Biblia nie łączy tych znaków z ewangelistami bezpośrednio.
Autorów czterech kanonicznych Ewangelii nazywano ewangelistami już w II wieku n.e. Potwierdzają to pisma Papiasza, Ireneusza z Lyonu, Klemensa Aleksandryjskiego, Hipolita i Tertuliana. W sztuce sakralnej symbole często towarzyszą postaciom piszącym przy pulpicie, a ich znaczenie wiąże się z treścią poszczególnych ksiąg. Zestaw łatwo zapamiętać jako cztery obrazy: człowiek, lew, wół i orzeł. Współcześni badacze nie zawsze zgadzają się jednak z tradycyjnym przypisaniem Ewangelii ich autorom.
Jak powstało tradycyjne przyporządkowanie symboli
Symbole czterech ewangelistów wywodzą się z wizji Ezechiela (Ez 1,5–10) i podobnego obrazu z Apokalipsy św. Jana (Ap 4,6–8), gdzie człowiek, lew, wół i orzeł otaczają tron Boga. W II wieku św. Ireneusz z Lyonu połączył te postacie z Ewangeliami, lecz przypisał je inaczej niż dziś. Z czasem utrwalił się obecny układ: Mateusz — uskrzydlony człowiek lub anioł, Marek — lew, Łukasz — wół, Jan — orzeł.
Te cztery znaki przypominają, że każda Ewangelia ukazuje inną perspektywę na życie i misję Jezusa. Razem tworzą spójny obraz Jego osoby i przesłania.
Każdy symbol nawiązuje do początku lub głównego motywu Ewangelii. Mateusz rozpoczyna od rodowodu Jezusa, dlatego towarzyszy mu człowiek; Marek przytacza głos wołającego na pustyni, stąd lew. Łukasz opisuje ofiarę Zachariasza w świątyni, więc jego znakiem jest wół ofiarny, a Jan ukazuje boskie pochodzenie Chrystusa — jak orzeł wznoszący się ku niebu. W IV wieku św. Hieronim spopularyzował ten podział, który później utrwaliły średniowieczne rękopisy, mozaiki i obrazy. Dzięki temu symbole pozwalają rozpoznać ewangelistów nawet bez podpisów.
Ciekawostka: w sztuce ewangelista bywa przedstawiany razem ze swoim symbolem albo zastępowany samym uskrzydlonym stworzeniem — dlatego lew przy pulpicie lub orzeł trzymający księgę mogą oznaczać odpowiednio Marka i Jana.
Autorstwo Ewangelii: tradycja a ustalenia badaczy
Tradycja chrześcijańska przypisuje Ewangelie Mateuszowi, Markowi, Łukaszowi i Janowi, z którymi z czasem powiązano cztery symbole. Same teksty nie podają jednak autorów wprost, jak współczesna książka na stronie tytułowej. Imiona przekazała tradycja kościelna, a badacze zestawiają ją z językiem, stylem, źródłami i tłem historycznym pism. Ewangelie powstały najpewniej w drugiej połowie I wieku: Marka zwykle datuje się na lata 65–75, Mateusza i Łukasza na 80–90, a Jana na koniec stulecia. To przybliżone przedziały, nie dokładne daty.
Najważniejsze informacje o tradycyjnych autorach i przybliżonym datowaniu Ewangelii to:
- Mateusz — tradycyjnie przypisywana mu Ewangelia powstała około 80–90 roku.
- Marek — jego Ewangelię zwykle datuje się na lata 65–75.
- Łukasz — jego Ewangelię zwykle datuje się na około 80–90 rok.
- Jan — tradycja łączy jego Ewangelię z apostołem Janem, a jej powstanie datuje się na koniec I wieku.
Tradycja łączy Ewangelię Jana z apostołem Janem, „umiłowanym uczniem”. Wielu współczesnych badaczy uważa jednak, że przy jej powstaniu pracowali także uczniowie lub wspólnota, która przekazywała i opracowywała jego świadectwo. Wskazują na to rozbudowany prolog, charakterystyczne mowy Jezusa i różne warstwy tekstu. Ponadto rozdział 21 bywa uznawany za późniejszy epilog, dołączony do zakończenia z J 20,30–31. Nie znaczy to, że tekst nie ma źródła: autor przedstawia się jako świadek i wyjaśnia, że zapisał znaki Jezusa, aby czytelnicy uwierzyli, że jest On Mesjaszem i Synem Bożym. Tradycja zachowuje pamięć o konkretnych osobach, natomiast badacze analizują, jak tę pamięć ukształtowano w tekście. Ich wnioski bywają prawdopodobne, ale nie zawsze rozstrzygające.
Ciekawostka: Ewangelie Mateusza i Łukasza zawierają wiele podobnych fragmentów, których nie ma u Marka. Jednym z wyjaśnień jest hipoteza, że obaj autorzy korzystali z Ewangelii Marka oraz ze wspólnego, dziś zaginionego źródła — to propozycja badawcza, a nie pewnik.













