Symbole ewangelistów: znaczenie lwa, wołu, orła i anioła

Symbole ewangelistów — lew, wół, orzeł i anioł — od wieków towarzyszą chrześcijańskiej sztuce i tradycji. Każde z tych stworzeń wiąże się z jednym z czterech autorów Ewangelii i podkreśla szczególny aspekt ich przekazu. Skąd wzięły się te skojarzenia i co oznaczają? Przyjrzyjmy się bliżej ich biblijnym korzeniom oraz symbolice.

Na dawnych obrazach, rzeźbach i kościelnych mozaikach obok ewangelistów często pojawiają się cztery symbole: lew, wół, orzeł i anioł. Pomagają rozpoznać autorów Ewangelii: Marka, Łukasza, Jana i Mateusza. Tradycja wywodzi je z wizji czterech istot opisanych w 1. rozdziale Księgi Ezechiela i 4. rozdziale Apokalipsy św. Jana, a każdą z nich łączy z innym ewangelistą.

W dalszej części wyjaśnię znaczenie tych stworzeń i powody, dla których Marek kojarzy się z lwem, Łukasz z wołem, Jan z orłem, a Mateusz z aniołem. Pokażę też, jak te znaki pomagają odczytywać chrześcijańską sztukę i treść Ewangelii.

Porównanie symboli czterech ewangelistów

Propozycja z nagłówka	Ewangelista	Znaczenie symbolu	Nawiązanie w Ewangelii
Anioł	Mateusz	Człowieczeństwo Chrystusa i połączenie ludzkiego z boskim; przypomina także o miłosierdziu okazanym Mateuszowi.	Rodowód Jezusa oraz opowieść o Jego narodzinach i dzieciństwie.
Lew	Marek	Pustynia, donośny głos Jana Chrzciciela, dynamiczny początek Ewangelii oraz zwycięstwo Chrystusa nad złem i śmiercią.	Wezwanie: „Głos wołającego na pustyni: Przygotujcie drogę Panu”.
Wół	Łukasz	Ofiara, kapłaństwo, służba i wytrwałe oddanie.	Świątynia, ofiara składana przez Zachariasza oraz zapowiedź narodzin Jana Chrzciciela.
Orzeł	Jan	Wzniosła perspektywa, przenikliwość i spojrzenie na Jezusa jako odwieczne Słowo.	Prolog Ewangelii: „Na początku było Słowo”; podkreślenie, że Słowo stało się ciałem.

Anioł jako symbol Mateusza i człowieczeństwa Chrystusa

Świętego Mateusza rozpoznaję po uskrzydlonym człowieku, nazywanym też aniołem. Symbol nawiązuje do początku jego Ewangelii: rodowodu Jezusa oraz opowieści o narodzinach i dzieciństwie Chrystusa. Mateusz podkreśla, że Jezus przyszedł na świat jako bezbronne dziecko i przyjął ludzką naturę. Anielskie skrzydła przypominają zarazem o duchowym wymiarze tej postaci i o połączeniu w Jezusie tego, co ludzkie, z tym, co boskie. Ważna jest również historia samego Mateusza: zanim został apostołem, pracował jako celnik, pogardzany przez wielu. Chrystus okazał mu miłosierdzie, przywrócił godność i powołał do nowej drogi.

Poza aniołem tetramorf obejmuje lwa Marka, wołu Łukasza i orła Jana. Nazwa motywu wywodzi się z greckich słów oznaczających „cztery” i „postać”, a cztery symbole ukazują pełnię Ewangelii oraz etapy misji Chrystusa: narodziny, ofiarę, zmartwychwstanie i wniebowstąpienie. Źródła tego obrazu znajdują się w wizji Ezechiela i Apokalipsie św. Jana, gdzie cztery istoty stoją przy Bożym tronie. Wczesnochrześcijańska tradycja przypisała je ewangelistom; rozpowszechniona wersja tego układu wiąże się między innymi ze św. Hieronimem. W sztuce anioł pozwalał rozpoznać Mateusza także osobom, które nie umiały czytać. Można go dostrzec w mozaikach, witrażach i iluminowanych księgach, a także przy ambonach.

Lew Marka — głos wołającego na pustyni

Marka najłatwiej rozpoznać po lwie. Ewangelia zaczyna się od Jana Chrzciciela na pustyni i wezwania: „Głos wołającego na pustyni: Przygotujcie drogę Panu”, a nie od narodzin Jezusa czy długiego rodowodu. Ten początek pierwszego rozdziału uzasadnia tradycyjny symbol ewangelisty. Lew przywołuje pustynię, donośny głos proroka i dynamiczny początek opowieści o Jezusie. W przedstawieniach Marka często towarzyszy mu księga, znak spisanej Dobrej Nowiny; lew może mieć skrzydła albo być ich pozbawiony.

Najważniejsze skojarzenia związane z lwem jako symbolem Marka to:

• pustynia i głos Jana Chrzciciela;
• dynamiczny początek Ewangelii;
• zmartwychwstanie Chrystusa oraz zwycięstwo nad złem i śmiercią;
• księga jako znak spisanej Dobrej Nowiny.

We wczesnochrześcijańskiej interpretacji lew symbolizuje także zmartwychwstanie Chrystusa oraz Jego zwycięstwo nad złem i śmiercią. Apokalipsa nazywa Jezusa „Lwem z pokolenia Judy” (Ap 5,5). Z kolei wspólne przedstawienie lwa, wołu, człowieka i orła podkreśla jedność czterech Ewangelii. Istoty te pojawiają się w wizji Ezechiela (Ez 1,1–14) i Apokalipsie (Ap 4,6–8); ich odległych odpowiedników doszukiwano się też w babilońskich wyobrażeniach strażników stron świata, powiązanych z porami roku — lew odpowiadał latu. Choć tradycja Kościoła utrwaliła przypisanie tych symboli ewangelistom, spotyka się również inne wersje. Najczęściej jednak Marek kojarzy się z lwem i głosem rozbrzmiewającym na pustyni. Pod tym odnośnikiem znajdziesz artykuł, w którym o tym wspominamy.

Wół Łukasza jako znak ofiary i kapłaństwa

Wół, symbol Łukasza, przywodzi na myśl ofiarę i kapłaństwo. Pasuje do początku Ewangelii: w świątyni kapłan Zachariasz składa ofiarę, a anioł Gabriel zapowiada narodziny Jana Chrzciciela. Wół przypomina też o Chrystusie, który oddaje życie za ludzi niczym cielę składane na ołtarzu. Już w II wieku św. Ireneusz łączył cielca z ofiarą i godnością kapłana, a średniowieczny wiersz mówił wprost: Chrystus jest wołem, bo umarł złożony w ofierze.

Symbol wołu ma także inne znaczenia. Babilończycy zaliczali Byka do czterech potężnych symboli stron świata i łączyli go z wiosną, siłą oraz wytrwałością. Z kolei w chrześcijaństwie cztery istoty z wizji Ezechiela (Ez 1,1–14) i Apokalipsy (Ap 4,6–8) stały się znakami Chrystusa, Ewangelii i jej autorów. Ojcowie Kościoła, między innymi św. Hieronim i św. Grzegorz Wielki, utrwalili przypisanie wołu Łukaszowi. Ponadto dawni komentatorzy widzieli w jego rogach Stary i Nowy Testament, a w kopytach — cztery Ewangelie. Dzięki temu symbol podkreśla, że Ewangelia Łukasza opowiada o służbie, świątyni i ofierze, a jej siła wyraża się w wytrwałym oddaniu, nie w panowaniu.

Orzeł Jana oraz wzniosły początek Ewangelii

Orzeł symbolizuje Jana, autora czwartej Ewangelii, której początek wykracza poza codzienną opowieść o wydarzeniach. Jan pomija stajenkę i rodowód, a zaczyna od słów: „Na początku było Słowo” — nawiązania do pierwszego zdania Księgi Rodzaju. W 18 wersetach prologu przedstawia Jezusa jako odwieczne Słowo, które było u Boga, samo było Bogiem i stało się człowiekiem. Ten obraz przywodzi mi na myśl orła unoszącego się ponad ziemią, skąd widać całą historię z szerszej perspektywy.

Wysoki lot orła i jego przenikliwy wzrok dobrze oddają sposób, w jaki Jan ukazuje Jezusa. Ewangelia liczy 21 rozdziałów, a jej powracające motywy — światło, życie, prawda i wiara — prowadzą czytelnika przez opowieść. Szczególnie wyraźnie łączy niebiańską perspektywę z ludzkim doświadczeniem zdanie z J 1,14: „Słowo stało się ciałem i zamieszkało wśród nas”. Dlatego orzeł Jana przypomina mi, że o głębokich tajemnicach można mówić jasno, zaczynając od pytania: kim jest Jezus?

Źródła:

1. https://www.metmuseum.org/ja/essays/saints-in-medieval-christian-art
2. https://www.biblegateway.com/passage/?search=Ezekiel+1%2C+Revelation+4&version=NIV
3. https://library.biblicalarchaeology.org/article/of-cherubim-and-gospel-symbols/
4. https://smarthistory.org/how-to-recognize-the-four-evangelists
5. https://library.biblicalarchaeology.org/sidebar/why-the-ox/
6. https://fitzmuseum.cam.ac.uk/explore-our-collection/highlights/context/sign-and-symbols/the-symbols-of-the-evangelists
7. https://openscriptorium.com/read/irenaeus/077-book-iii-chapter-11
8. https://catholiclibrary.org/library/view?chunk.id=00000015&docId=%2FSynchronized-EN%2FAugustine.HarmonyGospels.en.html
9. https://www.metmuseum.org/art/collection/search/464330
10. https://wszystkiesymbole.pl/symbole-ewangelistow-co-oznaczaja/